Etkileşimli kokpit rehberi

Airbus A320 kokpiti — hangi düğme ne işe yarar

A320 kokpitinde yüzlerce düğme var ve ilk bakışta hepsi aynı görünüyor. Aslında panel bir mantığa göre düzenlenmiş: her sistem kendi kutusunda, sık kullanılanlar elin uzandığı yerde, hayati olanlar kazara dokunulmayacak konumda. Aşağıdaki şemada bir kontrole tıkla, ne işe yaradığını ve pilotun ona ne zaman dokunduğunu oku.

Baş üstü paneli (Overhead Panel)

Pilotların başının üzerinde, tavanda duran panel. Uçağın altyapısı buradan yönetilir: elektrik, yakıt, hidrolik, havalandırma, buz önleme ve dış aydınlatma. Günlük uçuşta en çok kalkış öncesi ve iniş sonrası kullanılır; havadayken bir arıza çıkmadıkça pilotlar buraya nadiren dokunur.

Airbus'ın tasarım mantığı şudur: normal durumda bütün düğmeler basılı ve ışıksızdır. Panelde bir ışık görüyorsan ya bir sistem normal dışı çalışıyordur ya da sen bilerek öyle ayarlamışsındır. Bu yüzden pilotlar panele bakıp "karanlık mı?" diye kontrol eder — buna dark cockpit (karanlık kokpit) felsefesi denir.

Bir düğmenin üzerine gel ya da dokun — ne işe yaradığı anında görünür.

Panelin büyük bölümünün karanlık olduğuna dikkat et — yukarıda anlatılan "dark cockpit" mantığı tam olarak budur. Görünen kırmızı parçalar yanan ikaz lambaları değil, yanlışlıkla basılmasın diye konmuş fiziksel koruma kapaklarıdır.

Fotoğraf: Kokpite arşivi. Gerçek bir Airbus A320 baş üstü paneli, yerde çekilmiştir.

Henüz bir kontrol seçmedin. Şemadaki kutulardan birine tıkla, açıklaması burada görünsün. Klavyeyle de gezebilirsin: Tab ile ilerle, Enter ile seç.

Bu paneldeki tüm kontroller

Şemaya tıklamak yerine doğrudan okumak istersen, aynı açıklamaların tamamı aşağıda gruplar hâlinde duruyor.

ADIRS — Konum ve yön

IR 11 numaralı atalet referans birimi: Uçağın nereye baktığını, ne kadar yattığını ve nerede olduğunu jiroskoplarla hesaplayan üniteyi açar. Dışarıdan hiçbir sinyal almadan çalışır.; Ne zaman: Uçağa ilk gelindiğinde açılır ve hizalanması için uçak hareketsizken yaklaşık 10 dakika beklenir.
IR 22 numaralı atalet referans birimi: Aynı işi yapan ikinci bağımsız ünite. Biri bozulursa diğeri devam eder.; Ne zaman: Birinciyle birlikte açılır; üç ünitenin üçü de normalde kullanılır.
IR 33 numaralı atalet referans birimi: Yedek üçüncü ünite. İki taraftan biri arızalanırsa devreye alınabilir.; Ne zaman: Diğer ikisiyle beraber açılır. Biri arızalanırsa, orta konsoldaki bir seçiciyle kaptanın ya da yardımcı pilotun ekranlarına yönlendirilebilir — o seçici bu panelde değildir.

Yangın panelleri

ENG 1 FIRE1 numaralı motor yangın kolu: Sol motoru yakıttan, hidrolikten, elektrikten ve havadan tamamen ayırır ve yangın söndürme tüplerini kullanılabilir hâle getirir.; Ne zaman: Yalnızca gerçek bir motor yangını ya da ciddi hasar bildiriminde, kontrol listesi eşliğinde kullanılır.
APU FIREYardımcı güç ünitesi yangın kolu: Kuyruktaki küçük yardımcı motoru kapatır ve izole eder, söndürme tüpünü hazırlar.; Ne zaman: Bu ünitede yangın uyarısı geldiğinde; yerde otomatik olarak da devreye girebilir.
ENG 2 FIRE2 numaralı motor yangın kolu: Sağ motor için birinciyle aynı işi yapar.; Ne zaman: Sağ motorda yangın ya da ağır hasar bildiriminde.

Hidrolik

GREEN ENG 1 PUMPYeşil devre motor pompası: Yeşil hidrolik devresini basınçlandıran, sol motora bağlı pompayı çalıştırır. Hidrolik basınç iniş takımını, frenleri ve kumanda yüzeylerini hareket ettirir.; Ne zaman: Normalde hep açıktır; sızıntı ya da aşırı ısınma gibi arızalarda devre dışı bırakılır.
BLUE ELEC PUMPMavi devre elektrikli pompa: Mavi hidrolik devresini motorlardan bağımsız, elektrikle çalışan bir pompayla basınçlandırır.; Ne zaman: Uçuş boyunca açık bırakılır; her iki motor da durursa yerini rüzgârla dönen küçük bir türbin alır.
YELLOW ENG 2 PUMPSarı devre motor pompası: Sarı hidrolik devresini sağ motora bağlı pompayla basınçlandırır. Üç devre birbirinden bağımsızdır, biri kaybedilse uçak uçmaya devam eder.; Ne zaman: Normalde hep açık.
PTUGüç aktarma ünitesi: Bir hidrolik devrede basınç düşerse, diğerinin gücünü kullanarak ona basınç üretir — sıvı iki devre arasında karışmaz, yalnızca güç aktarılır.; Ne zaman: Otomatik çalışır. Yerde tek motorla manevra yaparken çıkardığı ritmik köpek havlaması sesi yolcular tarafından sıkça sorulur.

Yakıt

L TK PUMPSSol tank pompaları: Sol kanattaki yakıtı motorlara gönderen pompaları çalıştırır. Her kanatta iki pompa vardır; biri yeterlidir, ikincisi yedektir.; Ne zaman: Motor çalıştırmadan önce açılır, park edildikten sonra kapatılır.
CTR TK PUMPSMerkez tank pompaları: Gövdedeki merkez tanktaki yakıtı kullanır. Uçak önce buradaki yakıtı harcar, kanattaki yakıtı sona saklar.; Ne zaman: Uzun uçuşlarda merkez tanka yakıt alındıysa kullanılır; kısa uçuşlarda bu tank çoğu zaman boştur.
R TK PUMPSSağ tank pompaları: Sağ kanat için soldakiyle aynı işi yapar.; Ne zaman: Sol tarafla birlikte açılıp kapatılır.
X FEEDÇapraz besleme: İki kanat arasındaki yakıt hattını açar; bir motor diğer kanattaki yakıtla beslenebilir.; Ne zaman: İki kanat arasında yakıt dengesizliği oluştuğunda ya da bir motor durduğunda.

Elektrik

BAT 11 numaralı akü: Uçağın aküsünü sisteme bağlar. Hiçbir güç kaynağı yokken uçağa ilk hayat veren şey budur.; Ne zaman: Kokpite girildiğinde ilk açılan düğmelerden biridir.
BAT 22 numaralı akü: İkinci akü. Bütün üreteçler kaybedilirse önce gövdeden dışarı açılan, rüzgârla dönen küçük bir acil türbin devreye girer; aküler bu geçiş anını ve en sondaki düşük hız aşamasını kapatarak temel aletlerin kararmasını önler.; Ne zaman: Birinciyle birlikte açılır.
EXT PWRHarici güç: Yerdeki güç arabasından gelen elektriği uçağa alır; motorları ve yardımcı üniteyi çalıştırmadan uçağı beslemeyi sağlar.; Ne zaman: Uçak kapıda park hâlindeyken; yakıt harcamadığı için tercih edilir.
APU GENYardımcı ünite üreteci: Kuyruktaki yardımcı motorun ürettiği elektriği uçağa verir.; Ne zaman: Harici güç yoksa ya da push-back sırasında güç arabası ayrıldığında.
GEN 11 numaralı üreteç: Sol motora bağlı ana üreteci devreye alır. Uçuş boyunca elektriği asıl bunlar üretir.; Ne zaman: Normalde hep açıktır; motor çalışınca kendiliğinden devreye girer.
GEN 22 numaralı üreteç: Sağ motorun üreteci. Biri arızalansa diğeri tüm uçağı besleyebilir.; Ne zaman: Birinciyle aynı — normalde hep açık.

Havalandırma ve motor havası

PACK 11 numaralı klima ünitesi: Motordan alınan çok sıcak havayı soğutup kabine gönderen üniteyi çalıştırır. Uçaktaki temiz hava buradan gelir.; Ne zaman: Normalde hep açık; performansın kısıtlı olduğu kalkışlarda (sıcak hava, yüksek irtifadaki meydan, kısa pist) motorlardan hava çekilmesin diye kapatılabilir — bu, izin verilen kalkış ağırlığını artırır. Her işletme bunu uygulamaz.
PACK 22 numaralı klima ünitesi: İkinci klima ünitesi. Biri arızalansa diğeri kabini havalandırmaya yeter.; Ne zaman: Birinciyle birlikte.
ENG 1 BLEED1 numaralı motor hava alışı: Sol motorun sıkıştırdığı havanın bir kısmını uçağın kullanımına açar: klima üniteleri, kanat buz önleme, motor çalıştırma ve hidrolik depoların basınçlandırılması bu havayla çalışır.; Ne zaman: Normalde hep açık; sızıntı ya da aşırı sıcaklık gibi arızalarda devre dışı bırakılır.
ENG 2 BLEED2 numaralı motor hava alışı: Sağ motor için aynı işi yapar.; Ne zaman: Normalde hep açık.
APU BLEEDYardımcı ünite havası: Motorlar yerine kuyruktaki yardımcı üniteden hava alır; motor çalıştırmak için gereken havayı da bu sağlar.; Ne zaman: Kapıdayken kabini havalandırmak ve motorları çalıştırmak için açılır.
RAM AIRDış hava girişi: Uçağın dışından doğrudan hava alan bir kapağı açar. Klima üniteleri devre dışıysa kabine hava sağlamanın son yolu.; Ne zaman: Kabinde duman ya da her iki klima ünitesinin de kaybı gibi olağan dışı durumlarda.

Kabin basıncı

MODE SELBasınç kontrol modu: Kabin basıncını otomatik yöneten sistemi seçer. Bu sistem, 11 kilometre yükseklikte bile kabin içini yaklaşık 2.000–2.400 metre yüksekliğe denk basınçta tutar.; Ne zaman: Normalde otomatikte bırakılır; pilotlar buna nadiren dokunur.
DITCHINGSuya iniş: Gövdenin su hattının altında kalan valfleri — kabin havası tahliye valfi, aviyonik havalandırma ve dış hava girişi — tek hamlede kapatır; suya iniş hâlinde içeri su girmesini geciktirir.; Ne zaman: Yalnızca suya iniş hazırlığında. Uçuş hayatı boyunca hiç kullanmayan pilot çoğunluktadır.

Buz önleme

WING ANTI ICEKanat buz önleme: Motordan alınan sıcak havayı kanadın ön kenarındaki dış üç slat'a (kalkış ve inişte öne açılan hareketli yüzeylere) göndererek oralarda buz tutmasını engeller. Kanadın tamamı değil, yalnızca bu bölüm ısıtılır.; Ne zaman: Kanatta ya da gövdede gerçekten buz oluştuğu görüldüğünde kullanılır; motor buz önlemenin aksine sürekli açık tutulmaz. Yerde çalışmaz — yerde basılırsa yalnızca kısa bir test yapar.
ENG 1 / ENG 2 ANTI ICEMotor buz önleme: Motor hava girişinin kenarını ısıtır. Oraya biriken buz kopup motora girerse ciddi hasar verebilir. Her motorun kendi düğmesi vardır ve ikisi birlikte kullanılır.; Ne zaman: Buzlanma şartları varken ya da bekleniyorken açık tutulur; yerde kar, buz veya sis varken de kullanılır. Kanat buz önlemeden çok daha sık çalışan sistemdir.
PROBE/WINDOW HEATSensör ve cam ısıtma: Hızı ve yüksekliği ölçen dış sensörleri ve ön camları ısıtır. Bu sensörler buz tutarsa hız göstergesi yanlış okur.; Ne zaman: Normalde otomatiktir ve motorlar çalışınca kendiliğinden devreye girer.

Dış aydınlatma

STROBEÇakar ışıklar: Kanat uçlarındaki ve kuyruktaki üç çok parlak beyaz çakarı yakar; uçağı uzaktan görünür kılar.; Ne zaman: Otomatik konumda uçak yerden kesilince kendiliğinden yanar; çoğu işletme bunun yerine piste girerken açıp pistten çıkarken kapatmayı tercih eder.
BEACONKırmızı flaşör: Gövdenin altındaki ve üstündeki iki kırmızı çakan ışığı yakar. Yer ekibine "motorlar çalışacak, yaklaşmayın" der.; Ne zaman: Motor çalıştırmadan hemen önce açılır, park edip motorlar durunca kapatılır.
NAV & LOGOSeyir ve kuyruk ışıkları: Sol kanatta kırmızı, sağ kanatta yeşil seyir ışıklarını ve kuyruktaki şirket logosunu aydınlatan ışığı yakar. Renkler, karşıdan gelen bir uçağın hangi yöne gittiğini anlamayı sağlar.; Ne zaman: Uçağa güç verildiği andan park edilene kadar açık kalır.
LANDİniş farları: Kanat köküne yerleştirilmiş güçlü farları yakar; hem pisti aydınlatır hem uçağı görünür kılar. Çoğu A320'de bu farlar kullanılmadığında gövdeye çekilir, yeni LED'li uçaklarda ise sabittir.; Ne zaman: Genellikle yaklaşık 3.000 metrenin (10.000 ft) altında açık tutulur — bu bir uçak kuralı değil, işletmelerin yaygın uygulamasıdır.
RWY TURN OFFPist dönüş farları: Burun takımının yanlarına açılı yerleştirilmiş farları yakar; dönüşlerde önü aydınlatır.; Ne zaman: Karanlıkta taksi yaparken.
NOSEBurun farı: Burun takımındaki iki ayrı farı yönetir: taksi konumunda yakındaki zemini aydınlatan far yanar, kalkış konumunda buna ek olarak daha ileriye nişan alan ikinci güçlü far da devreye girer.; Ne zaman: Genellikle kapıdan ayrılırken taksi konumunda, piste girerken kalkış konumunda kullanılır.

Kabin işaretleri

SEAT BELTSKemer işareti: Kabindeki kemer işaretlerini yakar ve kısa bir uyarı sesi çalar.; Ne zaman: Kapı kapandığında açılır, seyir irtifasında kapatılabilir, türbülans beklendiğinde tekrar açılır.
NO SMOKINGSigara içilmez / elektronik cihaz işareti: Kabindeki işareti yakar. Otomatik konumda iniş takımı açıldığında kendiliğinden yanar; sigara yasağı nedeniyle çoğu işletme düğmeyi sürekli açık bırakmayı tercih eder. Sigara içmek tamamen yasaklandığı için yeni uçaklarda bu düğmenin üstünde artık "NO SMOKING" değil "NO PORTABLE ELEC DEVICE" (taşınabilir elektronik cihaz kullanılmaz) yazar — yukarıdaki fotoğrafta da öyle.; Ne zaman: Uçuş boyunca açık.
EMER EXIT LTAcil çıkış aydınlatması: Elektrik kesilirse kabin içindeki yol ve çıkış aydınlatmasının otomatik yanmasını sağlar.; Ne zaman: Uçuş öncesi hazırlıkta hazır (armed) konumunda bulunur ve uçuş boyunca orada kalır.

Yardımcı güç ünitesi

APU MASTER SWAna anahtar: Kuyruktaki küçük yardımcı motora güç ve yakıt yolunu açar; çalışmaya hazır hâle getirir.; Ne zaman: Harici güç yokken ya da push-back öncesinde.
APU STARTÇalıştırma: Yardımcı üniteyi çalıştırır. Bir dakika kadar sonra hem elektrik hem basınçlı hava üretmeye başlar.; Ne zaman: Ana anahtar açıldıktan hemen sonra.

Kokpiti merak ediyorsan, oraya giden yolu da göster

Bu sayfa keyif için. Gerçekten kadet pilot olmak istiyorsan, nereden başlayacağını ve hangi adımda olduğunu görmen gerekir. Hazırlık Rotam beş dakikada durumunu çıkarır; Alım Radarı ise havayolları başvuru açtığında sana haber verir.

Hazırlık Rotam'ı çöz Alım açılınca haber ver

Kokpite bağımsız bir hazırlık platformudur. Airbus ile herhangi bir bağlantısı, onay ya da sponsorluk ilişkisi yoktur. "Airbus" ve "A320" adları yalnızca söz konusu uçağı tarif etmek için kullanılmıştır. Buradaki şemalar özgün çizimlerdir ve tanıtım amaçlıdır; uçuş dokümanı yerine geçmez.