Pitot-statik sistem ve hız göstergesi
Gösterge sana yalan söylediğinde bunu nereden anlayacaksın?
Hız göstergesi, altimetre ve variometrenin beslendiği iki basınç. Sistemin şeması, tıkanma hatalarının nasıl türetileceği ve hız göstergesindeki renklerin anlamı.
Öğrenme hedefleri
Bu bölümün sınav çekirdeği, 5 kart
Her kartta tek kavram: tanım, görsel, sayısal örnek ve sınavda nasıl sorulduğu. Uzun anlatım aşağıda, istediğinde aç.
022 · 1-1 İki basınç, üç gösterge
Statik port havanın kendi basıncını, pitot tüpü toplam (statik + dinamik) basıncı alır. Hız göstergesi her iki hatta, altimetre ve variometre yalnızca statik hatta bağlıdır.
022 · 1-2 Üç tıkanma, üç farklı yalan
Pitot tıkalı + tahliye açık: hız sıfıra iner. Pitot ve tahliye tıkalı: hız göstergesi altimetre gibi davranır (tırmanışta artar, alçalışta azalır). Statik tıkalı: altimetre donar, variometre sıfır, hız tırmanışta az, alçalışta çok okur.
Pitot hattı tıkalı
- Yalnızca hız göstergesi etkilenir
- Tahliye açık → sıfır
- Tahliye de tıkalı → irtifaya tepki verir (en tehlikeli)
Statik hat tıkalı
- Üç gösterge birden etkilenir
- Altimetre tıkanma irtifasında donar
- Yedek statik (kabin içi) → altimetre biraz yüksek okur
022 · 1-3 Variometrenin kalibre kaçağı
Kutunun içi statik hatta doğrudan, dışındaki kap kalibre edilmiş sızıntıyla bağlıdır; irtifa değişirken aradaki gecikme dikey hızı verir.
022 · 1-4 IAS, CAS, TAS, GS
IAS ham okuma; CAS kurulum ve alet hatası düzeltilmiş; TAS irtifa ve sıcaklık (yoğunluk) düzeltilmiş; GS = TAS + rüzgâr.
022 · 1-5 Kadran renkleri
Beyaz yay flap aralığı (altı flaplı stall, üstü Vfe); yeşil yay normal (altı temiz stall Vs1); sarı yay yalnızca sakin havada; kırmızı çizgi Vne.
Ayrıntılı anlatım18 dakikalık tam metin, şekiller ve doğrulama kaydıyla.
Elektriksiz çalışan üç gösterge
Uçaktaki üç temel gösterge, hız göstergesi, altimetre ve variometre, hiçbir elektrik kullanmaz. Üçü de tek bir şeyi ölçer: hava basıncı. Aralarındaki fark, hangi basıncı kullandıklarıdır.
Statik basınç
Uçağın içinde bulunduğu havanın kendi basıncı. Gövdenin yanındaki, hava akışına dik duran küçük deliklerden (statik port) alınır. Hareketten etkilenmemesi gerekir; bu yüzden delik akışa paralel değil diktir.
Toplam basınç (pitot basıncı)
Öne bakan pitot tüpünün topladığı basınç. İçinde iki şey vardır: havanın kendi statik basıncı ARTI uçağın hareketinden doğan çarpma (dinamik) basıncı.
dinamik basınç = toplam basınç − statik basınç
Hız göstergesinin yaptığı tek işlem budur. Pitot'tan geleni kutuya, statikten geleni kutunun dışına verir ve aradaki farkı ibreye çevirir. Fark ne kadar büyükse hız o kadar yüksek okunur.
Şemaya bakınca üç göstergenin hangi hatta bağlı olduğu görülüyor ve bu, bütün arıza sorularının cevabını içeriyor: hız göstergesi HER İKİ hatta bağlıdır, altimetre ve variometre yalnızca STATİK hatta. Bir hat tıkandığında hangi göstergenin etkileneceğini ezberlemek gerekmez, şemadan okunur.
Üç tıkanma, üç farklı yalan
Şimdi tıkanmalar. Üç durum var ve üçü de sınavda çıkar. Her birini ezberlemek yerine şemadan türetmeyi dene; aşağıdaki açıklamalar da o türetmeyi gösteriyor.
1) Pitot tıkalı, tahliye deliği açık
Tüpte kalan hava tahliye deliğinden boşalır ve pitot hattındaki basınç ortam basıncına düşer. Kutunun içiyle dışı eşitlenir, fark sıfırlanır: hız göstergesi sıfıra iner. Altimetre ve variometre etkilenmez, çünkü onlar pitot hattına bağlı değil.
2) Pitot ve tahliye deliği birlikte tıkalı (buzlanma), statik açık
Pitot hattındaki basınç HAPSOLUR. Gerçek hız değişse bile gösterge kıpırdamaz. Ama irtifa değişirse statik basınç değişir ve fark değişir: tırmanışta statik düşer, fark büyür, gösterge ARTAN hız gösterir. Alçalışta statik artar, fark küçülür, gösterge AZALAN hız gösterir. Yani gösterge hıza değil, irtifaya tepki verir.
3) Statik tıkalı, pitot açık
Altimetre tıkanmanın olduğu irtifada DONAR. Variometre sürekli sıfır gösterir. Hız göstergesi tırmanışta AZ, alçalışta ÇOK okur, çünkü hapsolmuş statik basınç, gerçek statikten farklıdır ve fark yanlış hesaplanır.
Unutma
2. durum en tehlikelisidir, çünkü gösterge bozuk görünmez. Tırmanışta artan bir hız okuyan pilot, hızı düşürmek için burnu daha da kaldırır, ve gerçek hız gitgide azalırken gösterge ona hızlandığını söyler. Bu zinciri kıran tek şey, göstergeye değil GÜÇ + DURUŞ birleşimine güvenmektir. Bilinen bir güç ayarı ve bilinen bir duruş, bilinen bir hız verir.
Statik hattı tıkandığında bazı uçaklarda yedek statik kaynağı (alternate static source) vardır ve kokpit içine açılır. Gövdenin etrafından akan havanın venturi etkisiyle kokpit basıncı dışarıdakinden biraz DÜŞÜKTÜR. Düşük statik basınç, altimetreye daha yüksek bir irtifa ve hız göstergesine daha yüksek bir hız okutur. Yedek kaynağa geçtiğinde göstergelerin biraz iyimser okuduğunu bilmen gerekir; POH bu farkı verir.
Variometrenin kalibre edilmiş kaçağı
Variometre de aynı iki basınçtan birini kullanır ama farklı bir hile ile: kutunun içi statik hatta doğrudan bağlıdır, kutunun dışındaki kap ise KALİBRE EDİLMİŞ BİR SIZINTI üzerinden bağlıdır. İrtifa değişirken kutunun içi hemen, kabın basıncı gecikmeli değişir; aradaki fark dikey hızı verir.
Yaygın yanlış
"Variometre gecikmeli, ona bakma"
Yarısı doğru. Variometrenin RAKAMI gecikmelidir, duruş sabitlendikten sonra kararlı bir değere oturması yaklaşık 6-9 saniye alır. Ama İLK HAREKETİ gecikmeli değildir: ibrenin kalkma ya da inme YÖNÜ anında görünür. Bu yüzden variometre bir eğilim göstergesi olarak hemen, bir rakam olarak gecikmeli kullanılır.
Dört hız ve hangisinin ne işe yaradığı
Hız göstergesinin okuduğu değere gösterge hızı (IAS) denir ve bu, düzeltilmemiş ham okumadır. Üzerine üç düzeltme biner ve her birinin adı vardır.
- IAS, gösterge hızı. Ham okuma; kurulum hatası ve alet hatası içerir.
- CAS, düzeltilmiş hız. IAS'ın kurulum (pozisyon) ve alet hatasından arındırılmış hâli. Düzeltme tablosu POH'tadır ve en büyük fark düşük hızlarda, yüksek hücum açısında görülür.
- TAS, gerçek hız. CAS'ın irtifa ve standart dışı sıcaklık için düzeltilmiş hâli. Yükseldikçe hava seyrelir, aynı IAS gitgide daha yüksek bir TAS demektir.
- Yer hızı — TAS'a rüzgârın eklenmiş hâli. Yalnızca bu, yerde ne kadar yol aldığını söyler.
Unutma
Uçak IAS ile uçar, seyrüsefer TAS ile yapılır. Stall, tırmanış ve yaklaşma hızlarının hepsi gösterge hızıdır; irtifayla değişmezler. Yer hızı ise ne uçağı ne de stall'u ilgilendirir, yalnızca zamanı ve yakıtı ilgilendirir.
Kadranı sayı ezberlemeden okumak
Kadranın üzerindeki renkler, sayı ezberlemeden bir uçağın sınırlarını okumanı sağlar. Sayılar uçaktan uçağa değişir; renklerin ANLAMI değişmez.
- Beyaz yay, flap çalışma aralığı. Alt ucu flaplı stall hızı, üst ucu flapların açılabileceği en yüksek hız.
- Yeşil yay, normal çalışma aralığı. Alt ucu flapsız, temiz konfigürasyonda stall hızı.
- Sarı yay, dikkat aralığı. Yalnızca sakin havada ve dikkatli kumanda kullanımıyla uçulur.
- Kırmızı çizgi, asla aşılmayacak hız. Sarı yayın bittiği yer.
Yaygın yanlış
"Yeşil yayın altı tehlikeli, üstü güvenli"
Yay sınırları belirli bir ağırlık ve genellikle düz uçuş için çizilmiştir. Manevrada yük faktörü arttığında stall hızı yükselir ve uçak yeşil yayın içindeyken de stall'a girebilir. Kadran bir garanti değil, bir referanstır; stall'ı belirleyen şey hız değil hücum açısıdır.
Kendini dene
Okudun. Şimdi gerçekten bildiğini görelim.
Cevabı seçmeden açıklama görünmüyor, bilerek. Kendi cevabını vermeden okunan bir açıklama, öğrenilmiş gibi hissettirir ama değildir.
Pitot tüpü ve tahliye deliği birlikte tıkandı, statik port açık. Uçak tırmanışa geçiyor. Hız göstergesi ne yapar?
Statik port tıkanırsa altimetre ne yapar?
Yedek statik kaynağı kokpite açıldığında göstergeler nasıl okur?
Gösterge hızı ile gerçek hız arasındaki fark irtifayla nasıl değişir?
Variometrenin kalibre edilmiş sızıntısı ne işe yarar?
Bu bölüm neye dayanıyor
Bu metin özgün olarak yazılmıştır ve resmî bir eğitim programının yerine geçmez. Sınav ve lisans şartları için tek doğru kaynak yetkili otoritenin kendi yayınıdır.