Meydan turu: bacaklar, giriş ve kurallar
Havada çizgi yok. Tur, herkesin aynı çizgiyi hayal etmesiyle çalışıyor.
Turun beş bacağı ve her birinde ne yapıldığı, dönüşlerin neden sola olduğu, tura nasıl girilip nasıl çıkıldığı, yol verme kuralları ve Türkiye'ye özgü VFR sınırları.
Öğrenme hedefleri
Bu bölümün sınav çekirdeği, 5 kart
Her kartta tek kavram: tanım, görsel, sayısal örnek ve sınavda nasıl sorulduğu. Uzun anlatım aşağıda, istediğinde aç.
070 · 1-1 Turun beş bacağı
Kalkış bacağı (eksen uzantısında tırmanış), yan rüzgâr (piste dik, tırmanış), rüzgâr üstü/downwind (piste paralel, tur irtifası, iniş kontrolleri ve rapor), baz (piste dik, alçalma başlar), final (eksende son yaklaşma).
070 · 1-2 Kural: dönüş yönü ve rüzgâr
SHGM hava kuralları (kaynağı ICAO Ek 2): meydan trafiğini bölgenin içinde olsan da olmasan da gözle; oluşmuş paterne uy ya da kaçın; aksi belirtilmedikçe dönüşler SOLA; kalkış ve iniş rüzgâra karşı.
070 · 1-3 Tura giriş: üç gelenek
45° downwind girişi (ABD), overhead join (İngiltere), ATC talimatıyla giriş (Türkiye'de kontrollü meydan). Yayımlanmış bir Türk giriş geometrisi yoktur.
070 · 1-4 Kim kime yol verir
Herkes inişteki ya da yaklaşmanın son safhasındaki uçağa yol verir; yaklaşan iki uçaktan ALÇAKTAKİ önceliklidir ama bu kural finaldeki uçağın önüne geçmek için kullanılamaz; taksi yapan, kalkan uçağa yol verir; öne geçen SAĞA çevirir.
070 · 1-5 Türkiye'ye özgü sınırlar
Gece VFR yok: gün batımından 30 dk sonrası ile gün doğumundan 30 dk öncesi arasında VFR uçuşa izin verilmez; kontrollü VFR de yetkilendirilmemiştir. Kontrol bölgesindeki meydana iniş/kalkış ve tura giriş için ATS müsaadesi; tavan > 1.500 ft ve yer görüşü > 5 km aranır.
Ayrıntılı anlatım22 dakikalık tam metin, şekiller ve doğrulama kaydıyla.
Turun beş bacağı ve her birinde yapılan iş
Meydan turu, uçakların meydan çevresinde birbirine çarpmadan sıraya girmesini sağlayan ortak bir yoldur. Havada çizgi yoktur; tur, herkesin aynı çizgiyi hayal etmesiyle çalışır. Bu yüzden turun asıl konusu manevra değil ÖNGÖRÜLEBİLİRLİK, diğer pilotun senin nerede olacağını bilmesi.
- KALKIŞ BACAĞI, pist ekseninin uzantısında düz tırmanış. Emniyetli bir irtifaya ulaşmadan dönülmez.
- YAN RÜZGÂR (crosswind), piste dik, tırmanışa devam. Genellikle tur irtifasına burada yaklaşılır.
- RÜZGÂR ÜSTÜ (downwind), piste paralel, ters yönde, tur irtifasında ve düz. İniş öncesi kontroller ve telsiz raporu burada yapılır.
- BAZ (base), piste dik, alçalma başlar. Yaklaşmanın geometrisi burada kurulur; erken ya da geç dönmek finali bozar.
- FİNAL, pist ekseninde son yaklaşma. Alçalma, hız ve hizalanma burada sabitlenir.
Yaygın yanlış
"Upwind ile kalkış bacağı aynı şey"
Karışık bir noktadır ve kaynaklar da ayrılıyor. FAA tanımında KALKIŞ BACAĞI (departure leg) pist ekseninin uzantısında düz tırmanıştır; UPWIND ise piste paralel ama eksenden KAYDIRILMIŞ, genellikle turun ölü tarafında uçulan bacaktır. Avrupa'da günlük kullanımda "upwind" çoğu zaman kalkıştan sonraki düz tırmanış için söylenir. Sınavda ve telsizde hangisini kastettiğini net söyle; iki tanım da dolaşımda.
Unutma
Bacak isimleri hiçbir mevzuatta tanımlı değildir; FAA'nın yayınlarından gelen bir adlandırmadır. Mevzuatta tanımlı olan şey turun kendisi değil, DAVRANIŞTIR: diğer trafiği gözle, oluşmuş turu ya uy ya da tamamen dışında kal.
Kural ne diyor: dönüş yönü, rüzgâr, öncelik
Türkiye'de meydan çevresindeki davranışı SHGM'nin hava kuralları talimatı belirler; kaynağı Chicago Sözleşmesi'nin 2 numaralı ekidir. Dört maddesi doğrudan turla ilgili.
- Çarpışmayı önlemek için diğer meydan trafiklerini gözlersin, meydan trafik bölgesinin İÇİNDE OLSAN DA OLMASAN DA. Yükümlülük bölgeyle sınırlı değildir.
- Diğer uçakların oluşturduğu trafik paternine ya uyarsın ya da ondan kaçınırsın. Arasına dalmak seçenek değil.
- İnişe yaklaşırken ve kalkıştan sonra, aksi belirtilmedikçe bütün dönüşler SOLA yapılır.
- Emniyet, pist konfigürasyonu ya da hava trafiği farklı bir yön gerektirmedikçe kalkış ve iniş rüzgâra karşı yapılır.
Unutma
"Aksi belirtilmedikçe" ifadesi turun yönünün sabit olmadığı anlamına gelir. Sağ el turu uygulanan meydanlar vardır; bu, meydanın yayımlanmış bilgisinde ya da ATC talimatında bulunur. Uçuş öncesinde her meydan için turun yönünü ayrıca kontrol edersin, sola dönmek bir varsayılan, bir garanti değil.
Tur irtifası: ezberlenecek bir sayı yok
Tur yüksekliği için tek bir ulusal sayı YOKTUR. Yaygın olarak yazılan 1000 ft AGL bir ABD tavsiyesidir. Uçacağın meydanın tur irtifası ATC'den, meydanın yayımlanmış bilgisinden ya da eğitim kuruluşunun kendi usulünden gelir. Bu bölümde bilerek bir sayı yazmıyoruz: yanlış bir sayıyı ezberlemek, hiç bilmemekten kötüdür.
Tura giriş: üç gelenek, hiçbiri evrensel değil
Tura giriş de aynı şekilde yerel bir konudur ve bu, öğrencilerin en çok yanlış öğrendiği kısımdır. Üç ayrı gelenek dolaşımda ve üçü farklı yerlerin geleneği.
- 45° DOWNWIND GİRİŞİ — ABD usulü. Pist ortasının hizasına, downwind'e 45° açıyla girilir. FAA bunu kuleli olmayan meydanlar için tavsiye eder ve düz final girişini önermez. ABD'ye özgüdür.
- OVERHEAD JOIN — İngiltere usulü. Meydanın üzerinden geçip turun ölü tarafında alçalarak downwind'e katılınır. Birleşik Krallık pratiğidir, Avrupa hukuku değildir.
- ATC TALİMATIYLA GİRİŞ — Türkiye'de kontrollü meydanda olan budur. Yayımlanmış bir Türk giriş geometrisi yoktur; bildirim noktasında rapor verirsin ve tura nasıl katılacağın sana söylenir.
Unutma
Buradaki asıl ders şu: 45° giriş de overhead join de Türkiye'de bir KURAL değildir. Tek bağlayıcı şey, oluşmuş tura uymak ya da ondan tamamen uzak durmaktır. Bir usulü ezberleyip her yerde uygulamaya çalışmak, o meydanda kimsenin beklemediği bir yerden gelmek demektir, turun bütün amacını bozar.
Kim kime yol verir
Turda kimin öncelikli olduğu da mevzuatla belirlidir ve iki kural sık sık yanlış hatırlanır.
- Uçuştaki ya da yerdeki her hava aracı, inişteki veya yaklaşmanın SON SAFHALARINDAKİ hava aracına yol verir.
- İnmek üzere yaklaşan iki uçaktan ALÇAKTA olanın önceliği vardır. AMA bu kuralı kullanarak finalin son safhasındaki bir uçağın önüne kıvrılamaz ya da onu geçemez. Cümlenin bu ikinci yarısı en çok atlanan kısımdır.
- Manevra sahasında taksi yapan bir uçak, kalkış yapan ya da kalkışa hazırlanan uçağa yol verir.
- Arkadan yaklaşıp öne geçen uçak, başını SAĞA çevirerek ayrılır.
Yaygın yanlış
"Finaldeki uçak her zaman önceliklidir"
Eksik ve yanıltıcı. Kural iki ayrı parçadır: (1) uçuştaki ya da yerdeki herkes, inen ya da yaklaşmanın son safhasındaki uçağa yol verir; (2) TAKSİ yapan uçak, kalkan uçağa yol verir. Ayrıca alçaktaki uçağın önceliği yalnızca iki uçak da inmek üzere yaklaşıyorsa geçerlidir ve önüne kıvrılma yasağıyla birlikte gelir. Alçakta olmak, kestirmeden girme hakkı vermez.
Türkiye'ye özgü iki sınır
Türkiye'de VFR uçuşu için bilmen gereken, başka ülkelerde olmayan iki sınır var ve ikisi de meydan turunu doğrudan etkiler.
Unutma
GECE VFR YOK. AIP TÜRKİYE, gün batımından 30 dakika sonrası ile gün doğumundan 30 dakika öncesi arasındaki sürede VFR uçuşa izin vermiyor. Ayrıca kontrollü VFR de yetkilendirilmiş değil. Bu, akşamüstü meydan turu yapan bir öğrenci için soyut bir kural değil: son turun ne zaman biteceğini planlaman gerekir.
- Kontrol bölgesindeki bir meydana inmek/kalkmak ya da meydan trafik bölgesine veya turuna girmek için ATS müsaadesi gerekir.
- Bunun için tavanın 1500 ft (450 m) üzerinde ve yer görüşünün 5 km üzerinde olması aranır.
- Değerler ve usuller güncellenebilir; uçuş öncesinde geçerli AIP ve NOTAM kontrol edilir.
Telsizde tur pozisyonları için Türkiye'ye özgü yayımlanmış bir kalıp bulunamadı; kullanılan şey ICAO frazeolojisi ve meydanın kendi usulüdür. Uygulamada raporlar turdaki yerini bildirir: downwind, base, final. Bazı meydanlarda yerel kurallar bunu değiştirir, örneğin final raporundan önce iniş müsaadesi verildiyse final raporu istenmeyebilir. Kendi meydanının usulünü eğitmeninden ve meydanın yayımlanmış bilgisinden öğren; başka ülkenin alışkanlığını taşıma.
Unutma
Turda en tehlikeli an base-final dönüşüdür. Uçak alçak, yavaş, yatık ve pilot pisti kaçırmamak için dönüşü sıkma eğilimindedir. Dönüşü sıkarken ayakla yardım etmek kaygan bir dönüş üretir ve o irtifada toparlanacak yer yoktur. Kural basit: dönüşü kaçırdıysan geniş kal ve düzelt, ya da pas geç. Piste yetişmek için ayak kullanma.
Kendini dene
Okudun. Şimdi gerçekten bildiğini görelim.
Cevabı seçmeden açıklama görünmüyor, bilerek. Kendi cevabını vermeden okunan bir açıklama, öğrenilmiş gibi hissettirir ama değildir.
Meydan çevresindeki dönüşler hangi yöne yapılır?
Türkiye'de standart meydan turu irtifası kaçtır?
Türkiye'de kontrollü bir meydanda tura nasıl girilir?
Finalde senden alçakta bir uçak var ve sen de inmek üzeresin. Ne geçerlidir?
Base-final dönüşünde piste yetişemeyeceğini fark ettin. Doğru davranış nedir?
Bu bölüm neye dayanıyor
Bu metin özgün olarak yazılmıştır ve resmî bir eğitim programının yerine geçmez. Sınav ve lisans şartları için tek doğru kaynak yetkili otoritenin kendi yayınıdır.