Altimetre ve basınç ayarları
Altimetre yükseklik ölçmez, basınç ölçer. Bu tek cümle her şeyi değiştiriyor.
Altimetrenin neyi ölçtüğü, QNH ile QFE ve 1013 arasındaki fark, geçiş irtifası ve seviyesi, sıcaklık hatasının neden ayarla düzelmediği.
Öğrenme hedefleri
Bu bölümün sınav çekirdeği, 5 kart
Her kartta tek kavram: tanım, görsel, sayısal örnek ve sınavda nasıl sorulduğu. Uzun anlatım aşağıda, istediğinde aç.
022 · 1-1 Altimetre basınç ölçer
Havası boşaltılmış körükler statik basınçla genişler; alet basıncı ölçer ve standart atmosfer (ISA: 1013,25 hPa, 15 °C, −2 °C/1000 ft) varsayarak yüksekliğe çevirir.
022 · 1-2 QNH, QFE, 1013: üç referans
QNH: deniz seviyesine indirgenmiş basınç, altimetre irtifa gösterir (meydanda rakım). QFE: meydan basıncı, yükseklik gösterir (meydanda sıfır). 1013,2: standart, uçuş seviyesi (FL); herkes aynı referansı kullandığı için trafik ayrılır.
Ne zaman
- QNH: VFR standart, harita yükseklikleri deniz seviyesine göre
- QFE: bazı eğitim meydanları, meydan turu
- 1013,2: geçiş seviyesinin üstü
Ne okur
- QNH → irtifa (altitude)
- QFE → yükseklik (height)
- 1013 → uçuş seviyesi (FL, yüzlerce ft)
022 · 1-3 Geçiş irtifası, seviyesi, katmanı
Geçiş irtifasının altında QNH ve irtifa; geçiş seviyesinin üstünde 1013 ve FL; aradaki katmanda tırmanırken FL, alçalırken irtifa.
022 · 1-4 Yüksekten alçağa, sıcaktan soğuğa
Yüksek basınçtan alçağa QNH güncellemeden uçarsan altimetre çok okur, uçak gösterdiğinden ALÇAKTADIR. Sıcaktan soğuğa da aynı: hava sütunu büzülür, altimetre çok okur.
Örnek
QNH 1023'ten 1003 hPa bölgeye geçtin, pencere hâlâ 1023. Gösterge 3.000 ft. Gerçek irtifa yaklaşık?
Fark: 20 hPa × ~27 ft/hPa ≈ 540 ft Altimetre çok okuyor → gerçek ≈ 3.000 − 540 ≈ 2.460 ft (1 hPa ≈ 27 ft deniz seviyesinde; 30 ft ancak ~3.000 ft'te)
022 · 1-5 İrtifa, yükseklik, rakım, seviye
İrtifa (altitude) deniz seviyesinden, QNH. Yükseklik (height) belirli noktadan, QFE. Rakım (elevation) yerdeki noktanın deniz seviyesinden yüksekliği, harita bilgisi. Uçuş seviyesi (FL) 1013 referanslı basınç yüksekliği.
Ayrıntılı anlatım20 dakikalık tam metin, şekiller ve doğrulama kaydıyla.
Altimetre aslında neyi ölçüyor
Altimetre bir yükseklik ölçeri değildir. İçinde havası boşaltılmış körükler vardır; dışarıdaki statik basınç düştükçe körükler genişler, ibre döner. Yani alet basınç ölçer ve standart bir atmosfer varsayarak bunu yüksekliğe çevirir. Bu konudaki her kural, bu tek cümlenin sonucudur.
Standart atmosfer (ISA)
Üzerinde anlaşılmış bir referans atmosfer: deniz seviyesinde 1013,25 hPa (29,92 inHg) basınç, 15 °C sıcaklık ve yükseldikçe her 1000 ft'te yaklaşık 2 °C sıcaklık düşüşü. Gerçek atmosfer neredeyse hiçbir zaman buna eşit değildir; ISA bir ölçüm değil, ortak bir dil.
QNH, QFE ve 1013: aynı uçak, üç farklı cevap
Gerçek hava ISA'dan saptığı için altimetrenin çevirisi de sapar. Bu sapmayı yönetmenin yolu, kadranın kenarındaki pencereye (Kollsman penceresi) hangi referans basıncı yazdığını seçmektir. Üç seçim vardır ve üçü farklı bir soruya cevap verir.
QNH, irtifa
Deniz seviyesine indirgenmiş basınç. Pencereye QNH yazıldığında altimetre deniz seviyesinden yüksekliği (irtifa) gösterir. Uçak meydanda dururken QNH ayarlıysa gösterge meydanın rakımını okur. VFR uçuşun standart ayarı budur, çünkü haritadaki arazi yükseklikleri de deniz seviyesine göredir.
QFE, yükseklik
Meydan rakımındaki (ya da eşik seviyesindeki) atmosfer basıncının kendisi. Pencereye yazıldığında altimetre o referansın üzerindeki yüksekliği gösterir; yani meydanda gösterge sıfırdır. Bazı eğitim meydanlarında ve meydan turunda kullanılır.
1013,2 hPa, uçuş seviyesi
Standart ayar. Herkes aynı yanlış referansı kullandığı için uçaklar birbirine göre doğru ayrılır; okunan değere uçuş seviyesi (FL) denir. Yüksek irtifada mutlak doğruluk değil, TRAFİK AYIRMASI önemlidir ve bunu sağlayan şey ortak referanstır.
Unutma
1013,25 hPa standart atmosferin tanım değeridir; pencereye yazılan ve AIP'de basılan operasyonel değer 1013,2 hPa (29,92 inHg)'dır. Sınavda ikisi de doğru kabul edilir, ama ayarı 1013,2 olarak öğrenmek daha doğru bir alışkanlık.
İrtifa nerede biter, uçuş seviyesi nerede başlar
İrtifadan uçuş seviyesine geçiş rastgele değildir. Belirli bir irtifanın altında QNH ile irtifa, üstünde 1013 ile uçuş seviyesi kullanılır. Aradaki bölge de tanımlıdır.
- Geçiş irtifası (transition altitude), bunun altında QNH kullanılır ve dikey konum irtifa olarak ifade edilir.
- Geçiş seviyesi (transition level), bunun üstünde 1013 kullanılır ve dikey konum uçuş seviyesi olarak ifade edilir. Normalde geçiş irtifasının en az 1000 ft üstündeki kullanılabilir en alçak seviyedir ve ATC bildirir.
- Geçiş katmanı (transition layer), ikisinin arasındaki bölge. Tırmanırken uçuş seviyesi, alçalırken irtifa olarak ifade edilir.
Unutma
Türkiye'de tek bir ulusal geçiş irtifası YOKTUR. AIP her kontrollü meydan için ayrı yayımlar ve değer dört gruptan biridir: 10000, 12000, 15000 veya 19000 ft. Kontrolsüz meydanlar için geçiş irtifası tesis edilmez. Uçacağın meydanın değerini AIP'nin AD 2.17 bölümünden ya da yaklaşma haritasından okursun, ezberlenecek tek bir sayı yok.
Yüksekten alçağa, sıcaktan soğuğa: iki hata
Basınç yatay olarak da değişir. Bir yüksek basınç bölgesinden alçak basınç bölgesine uçarken pencereyi güncellemezsen, altimetre daha yüksek bir basınç varsayarak okumaya devam eder ve gösterge gerçekte olduğundan yüksek bir değer verir. Uçak gösterdiğinden ALÇAKTADIR.
yüksekten alçağa → altimetre çok okur → uçak alçakta
Klasik ezber: "yüksekten alçağa, dikkat aşağıya". Aynı cümle sıcaklık için de geçerlidir: sıcaktan soğuğa uçarken de altimetre çok okur ve uçak gösterdiğinden alçaktadır.
Unutma
Bu iki hata aynı görünür ama biri düzelir, diğeri düzelmez. BASINÇ hatası pencereye güncel QNH yazınca ortadan kalkar. SICAKLIK hatası kalkmaz, hava sütunu ISA'dan soğuk olduğu sürece altimetre çok okumaya devam eder, ayar ne olursa olsun. Soğuk havada engel geçişi ve minimalar bu yüzden ayrıca düzeltilir.
Yaygın yanlış
"1 hPa 30 ft eder"
Deniz seviyesinde doğru değer yaklaşık 27 ft/hPa'dır (ISA'da 27,3). 30 ft ancak 3000 ft civarında doğrudur. Rakam sabit de değildir: hava yoğunluğu azaldıkça büyür, orta seviyelerde 35-50 ft, yüksek seviyelerde 100 ft'e yaklaşır. PPL seviyesinde "deniz seviyesinde yaklaşık 27 ft, yükseldikçe artar" doğru cümledir.
İrtifa, yükseklik, rakım, seviye, dördü ayrı
Son olarak sık karıştırılan dört yükseklik kelimesini ayıralım. Dördü de farklı bir yüzeyden ölçülür ve karıştırılması harita okumayı bozar.
- İrtifa (altitude), deniz seviyesinden. QNH ile okunur.
- Yükseklik (height), belirli bir noktadan, genelde meydandan. QFE ile okunur.
- Rakım (elevation), yerdeki bir noktanın deniz seviyesinden yüksekliği. Harita bilgisidir, altimetre ayarı değildir.
- Uçuş seviyesi (FL) — 1013 referansına göre basınç yüksekliği. Yüzlerce ft cinsinden yazılır.
Kendini dene
Okudun. Şimdi gerçekten bildiğini görelim.
Cevabı seçmeden açıklama görünmüyor, bilerek. Kendi cevabını vermeden okunan bir açıklama, öğrenilmiş gibi hissettirir ama değildir.
Meydanda dururken pencereye QNH yazdın. Altimetre ne gösterir?
Altimetre ayarını güncellemeden yüksek basınç bölgesinden alçak basınç bölgesine uçtun. Gerçek durumun nedir?
Sıcaklık kaynaklı altimetre hatası nasıl giderilir?
Türkiye'de geçiş irtifası nasıl belirlenir?
Geçiş katmanının içinden ALÇALIYORSUN. Dikey konumunu nasıl ifade edersin?
Bu bölüm neye dayanıyor
Bu metin özgün olarak yazılmıştır ve resmî bir eğitim programının yerine geçmez. Sınav ve lisans şartları için tek doğru kaynak yetkili otoritenin kendi yayınıdır.